नृत्य कोरियोग्राफीको विश्लेषण

रामकुमार राई

नेपाली चलचित्र ‘माइतीघर’ (१९६६) को प्रसिद्ध गीत “काला कुर्तैले” को नृत्य-कोरियोग्राफीले नेपाली चलचित्रको प्रारम्भिक कालमा लोक नृत्य र आधुनिकता नृत्यको सुन्दर संगमलाई दर्शाउँछ ।

यस नृत्य-कोरियोग्राफीका केही महत्वपूर्ण पक्षहरू –

१. लोक संस्कृति र ग्रामीण परिवेशको चित्रण :

(क) झयाउरे र टप्पाको प्रभाव:
यस नृत्यको गति र लयमा नेपाली ग्रामीण भेगका लोक नृत्यहरूको प्रभाव पाइन्छ। यसले तत्कालीन नेपाली समाजको मौलिकता र सरलतालाई प्रतिविम्बित गर्छ।

(ख) दैनिक जीवनको अभिनय:
यो नृत्यका चालहरूले घाँस काट्ने, लुगा धुने वा गाउँको बाटोमा हिँड्ने जस्ता दैनिक गतिविधिहरूलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छन्, जसलाई ‘माइमेटिक डान्स’ (Mimetic Dance) का रूपमा छुट्टै विश्लेषण गर्न सकिन्छ ।

२. प्राविधिक र दृश्य संयोजन (Choreography) :

(क) दृश्य संयोजन (Visual Composition)

प्राकृतिक ‘ब्याकड्रप’ को प्रयोग:
यो नृत्य स्टुडियोभित्र नभई खुला प्राकृतिक वातावरणमा खिचिएको छ। हरियो वनजंगल, उकाली-ओराली र ग्रामीण बाटोलाई ‘स्टेज’ को रूपमा प्रयोग गर्दा दृश्यमा जीवन्तता थपिएको छ। यसले दर्शकलाई कृत्रिमताभन्दा वास्तविक नेपाली परिवेशको आभास दिलाउँछ।

मिजान-सिन (Mise-en-scène):
कलाकारहरूको स्थान, उनीहरूको पहिरन (फरिया, चोलो, मजेत्रो) र पृष्ठभूमिमा रहेका ढुङ्गे धारा वा चौतारीहरूले तत्कालीन नेपाली जनजीवनको वास्तविक चित्र (Visual Authenticity) प्रस्तुत गर्छन्।

रंगको संयोजन :
फिल्म श्याम-श्वेत भए तापनि प्रकाश र छायाको उचित प्रयोगले ‘काला कुर्ता’ र गहनाहरूको चमकलाई आकर्षक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, जसले दृश्यको गहिराइ बढाएको छ।

(ख) प्राविधिक पक्ष

क्यामेरा मुभमेन्ट र शट छनोट:
तत्कालीन समयमा क्यामेराहरू आजको जस्तो हलुका र गतिशील थिएनन्। तैपनि, यस नृत्यमा ‘वाइड शट’ र ‘मिडियम शट’ को प्रयोग गरेर नृत्यका पूर्ण चालहरू र कलाकारको अनुहारको हाउभाउलाई सन्तुलित रूपमा कैद गरिएको छ।

कोरियोग्राफी :
नृत्य निर्देशकले नेपाली लोक शैलीलाई सिनेमाको ढाँचामा ढाल्ने प्रयास गरेका छन्। खुट्टाको चाल र हातको मुद्रामा एक किसिमको लयबद्धता छ, जुन क्यामेराको गतिकोसँग मिल्दोजुल्दो छ।

सम्पादन :
गीतको लय र तालसँगै दृश्यहरू परिवर्तन गर्ने प्रयास गरिएको छ। उकाली-ओराली गर्दाको दृश्य र नृत्यको गतिलाई सम्पादनमार्फत एउटा सहज प्रवाह दिइएको छ।

३. ‘स्पेस’ र गतिको व्यवस्थापन:

नृत्य केवल एकै ठाउँमा उभिएर गरिएको छैन। कलाकारहरू हिँड्दै, घुम्दै र उकाली-ओराली गर्दै नाच्छन्। यसले ‘स्पेस’ को पूर्ण उपयोग गरेको छ, जसले गर्दा गीत लामो भए तापनि दर्शकलाई निरस लाग्दैन।

Ramesh Rai (Arts Critiques).